1. Mesrutiyet

23 Aralik 1876'da I. Mesrutiyet ilan edildi. Böylece Osmanli Devleti anayasal düzene geçmistir. Artik devlet bir anayasa ile yönetilecektir. Devletin iki meclisi olacaktir; bu meclislerden Meclis-i Mebusan'in üyelerini halk, Meclis-i Ayan'in üyelerini de padisah seçecektir. Ilk anayasayi Mithat Pasa, Namik Kemal ve Ziya Pasa hazirlamis, Abdülhamit kabul etmistir. Gerçi ortada bir anayasa, bu anayasaya göre kurulmus iki meclis vardir, fakat tüm agirlik ve yetki gene padisahindir. Çünkü anayasa meclisi açma, kapama, tatile sokma yetkisini, meclislerden çikarilacak yasalari onaylayarak yürürlüge koyma hakkini, hükümeti göreve getirme, görevden alma yetkisini padisaha tanimistir. Bu kosullar içinde halkin temsilcilerinin padisahi denetlemesi kolay degildir. Buna karsin ilk mecliste padisaha yönelik elestiriler olmus, bu gelisme kuskulu, hesapli, içinden pazarlikli Abdülhamit'i parlamentoyu kapatmak için firsat aramaya itmistir. Anilan firsat 1877-1878 Türk-Rus savasiyla ortaya çikmis (Malî 1293 senesine rastladigi için 93 Harbi de denilirdi) ve padisah savasi, savas halini bahane ederek bir daha toplanmamak üzere meclisi 14 Subat 1878'de kapamistir.

Abdülhamit, bu ilk parlamento denemesinden sonra kusku duydugu ne kadar kisi varsa, bunlari sudan nedenlerle yurt disina sürmüs, ordu içinde bir ayiklama yapmis, koyu bir "istibdat" uygulayarak 33 yillik kapali bir düzen kurmustur.Bu kapali, agir baski düzeninden kaçan aydinlar batili ülkelere gitmisler, orada savasimlarini sürdürmüslerdir. Bu dönem içinde gizli dernekler kurulmus, Abdülhamit'i yikmak için içerde ve disarda yogun çalismalar baslatilmistir.Sonraki yillarda partiye dönüsecek, ülke yönetimini üstlenecek, Türkiye'yi I. Dünya Savasi'na sokacak ve orduya dayali bir düzen kuracak olan Ittihat ve Terakki Cemiyeti (Birlesme ve Ilerleme Dernegi) bu dönemde kurulmustur.

Ittihat ve Terakki'nin orduya ordunun genç aydin düsünceli subaylara dayali savasimi sonunda Rumeli'deki ordu birlikleri ayaklanmis, Istanbul üzerine yürümüs ve Abdülhamit'e anayasayi yeniden islerlige koymasini kabul ettirmistir. Yil 1908, gün Temmuz'un 23'üdür.

Her seyden önce demokratik rejimin temel sartlarindan olan, vatandasin siyasete ve devlet idaresine ilgi duymasi, fiilen katilmak istemesi, aydinlarin siyasî fikirlerini çesitli yollardan beyan imkani bulmasi da bu yillar içinde yogunluk kazandi. Bu bakimdan Cumhuriyet devrinin siyasî, sosyal, hukukî esaslarinin Mesrutiyet yillarinda hazirlandigini söylemek yanlis olmaz.

Bu dönemde hürriyet, müsavat, adalet gibi Fransiz Ihtilali'nin sloganlari olan avazeler ve bu kelimelerin yazildigi bayraklar sokaklari doldurmus. Sansür resmen degilse de fiilen kalkti. Osmanli, tarihinin en hür, basin ise alabildigine serbest bir devresine girdi.

Meclis yeniden açilmistir,fakat Abdülhamit bu yenilgiyi bir türlü içine sindirememektedir.Ertesi yil toplum,Abdülhamit'in de gizlice desteklemesi, dürtüsü ile 1909'un ünlü 31 Mart Olayi (13 Nisan 1909) patlak vermistir. Bu gerici bagnazlik olayi üzerine Harekât Ordusu Abdülhamit'i tahttan indirmis, Ittihat ve Terakki ülke yönetimini ele almistir. Ortada tam demokratik, laik, çagdas bir anayasa yoktur. Ittihat Terakki ve Hürriyet ve Itilaf partilerinin çekismesi alabildigine sürmekteydi.